Pstrąg Tęczowy: Jego Historia

Zapraszamy do odkrycia fascynującej podróży pstrąga tęczowego. Od jego naturalnych siedlisk po globalne rozprzestrzenienie – poznaj ewolucję i znaczenie tego niezwykłego gatunku, który podbił serca wędkarzy i smakoszy na całym świecie.

Również na ziemiach polskich, zwłaszcza w zaborze austriackim (Galicji), powstały w tym okresie pierwsze wylęgarnie pstrągowe i obiekty rybackie zwane wtedy „pstrągarniami”. Pierwsza wylęgarnia zastała założona w Dubiu pod Krakowem w 1850 r. na potoku Szklarka (dopływ Rudawy i dalej Wisły) przez lekarza dr. Jana Radziwońskiego. Według dr. Władysława Kołdera (fot. 1.), pierwszego polskiego autora podręcznika o hodowli pstrąga tęczowego w stawach (1948), pojemność wylęgarni w Dubiu wynosiła początkowo 200 000 ziaren ikry, zaś łączny areał stawków nie przekraczał 1 ha.

Od 1988 r. na mocy decyzji American Fisheries Society pstrąga tęczowego ostatecznie zaliczono do rodzaju Oncorhynchus, dodając pierwotną nazwę gatunkową mykiss. Ta długa historia zmian klasyfikacji systematycznej omawianych ryb świadczy o ogromnej zmienności i plastyczności tego gatunku. Wynika to w znacznej mierze z bardzo szerokiego zasięgu występowania gatunku. Już bowiem w latach 30. ubiegłego wieku, opierając się na zróżnicowanym ubarwieniu, kształcie ciała i cechach merystycznych, wyodrębniono aż 15 gatunków pstrągów tęczowych. Obecnie za odrębne gatunki uznawane są:

– Cutthroat trout (Oncorhynchus clarki),

– Golden trout (Oncorhynchus aguabonita),

– Mexican golden trout (Oncorhynchus chrysogaster).

Fot. 1. Doktor Władysław Kołder (1905–1976), ur. w Zabłociu na Śląsku Cieszyńskim (Zaolziu), absolwent UJ Kraków (1928), w okresie międzywojennym jeden z prekursorów nowoczesnej hodowli pstrąga tęczowego w Polsce, wieloletni inspektor rybacki w Izbach Rolniczych w Katowicach, Kielcach i Krakowie, do emerytury pracownik naukowy Zakładu Biologii Wód AN w Krakowie. Autor ponad 80 prac, w tym pierwszej polskiej monografi i (1948) o hodowli i chowie pstrągów w stawach

W latach 1870–1877 powstały kolejne wylęgarnie pstrągowe, m.in. w Lipowej, Złatnej, Rycerce (Beskid Żywiecki), w 1879 r. na obrzeżach Krakowa nad Rudawą, zaś w 1881 r. w Złotym Potoku k. Janowa Częstochowskiego. Niewielkie wylęgarnie pstrągowe, z kilkoma stawami, w końcu XIX w. powstały także na Podbeskidziu Śląska Cieszyńskiego. Najstarsza założona została przez habsburską Komorę Cieszyńską w Brennej (1872), nieco młodsza była wylęgarnia w Wiśle-Czarnym (1877), która dzięki góralom beskidzkim aż do pierwszej wojny światowej dostarczała pstrągi na dwór królewsko-cesarski w Budapeszcie i Wiedniu.

Nieco później powstały niewielkie wylęgarnie (już nieistniejące) w Tyrze (1890) na Zaolziu, w Istebnej (1892) oraz Ustroniu (1896). Od około 1898 r. krótko istniała także mało znana wylęgarnia pstrągowa w Strumieniu w tzw. Żabim Kraju (Śląsk Cieszyński). Jej właścicielem i hodowcą był Karol Weigel, obok prof. Maksymiliana Siły-Nowickiego i Tomasza Dubischa, jeden z pierwszych honorowych członków Morawskiego Ziemskiego Towarzystwa Rybackiego. W latach 80. i 90. ubiegłego wieku powstały kolejne wylęgarnie w Kamesznicy i Rycerce nad Sołą, w Suchej Beskidzkiej, Czorsztynie, Myślenicach, Poroninie, Ruskiej Wsi, Porębie, Sanoku, Rudzie Różanieckiej i w dalekim Stryju.

Pochodzenie gatunku

Pstrąg jako gatunek został opisany po raz pierwszy w 1792 r. przez Walbauma na terenie Azji Wschodniej (Kamczatka), jako Oncorhynchus mykiss, a następnie osobniki pochodzące z rzeki Kolumbia w 1836 r. przez Richardsona, jako Salmo gairdneri, zaś w 1855 r. Gibbson opisał pstrągi tęczowe jako Salmo iideus. Z czasem wielu innych autorów opisywało tęczaka, przypisując mu kilkanaście innych nazw łacińskich.

Pstrąg tęczowy (Oncorhynchus mykiss) w środowisku tworzy dwie główne formy: wędrowną i osiadłą. Pstrągi tęczowe formy wędrownej, zwane stalogłowymi (steelhead), młodociany okres życia spędzają w rzece, a okres żerowania i szybkiego wzrostu – w morzu, po czym powracają do wód słodkich w celu odbycia tarła. Forma osiadła (shasta) cały okres życia spędza w wodach słodkich. 

Zasięg występowania

Zasięg naturalnego występowania pstrąga tęczowego obejmuje zachodnią część Ameryki Północnej – od rzeki Kuskokwim (Alaska – 61° szerokości geograficznej), aż po dorzecze rzeki Del Presidio w Meksyku (24° szerokości geograficznej), a w Azji dotyczy rzek zachodniej i wschodniej Kamczatki.

Dzięki działalności człowieka aktualnie pstrągi tęczowe występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Zasięg ich występowania rozciąga się od koła polarnego na północy (Alaska, Szwecja, Norwegia), poprzez równik (Kenia, Uganda, Ekwador), aż po 55° szerokości geograficznej południowej w Argentynie.

Światowa historia introdukcji pstrąga tęczowego

Pochodzenie pstrągów, które były obiektem pierwszych działań aklimatyzacyjnych i hodowlanych w stanach Ameryki Północnej, zdaniem wielu autorów budzi wiele kontrowersji. Pierwszej introdukcji pstrąga tęczowego dokonano w 1875 r., przewożąc ikrę pstrągów z Kalifornii do stanu Nowy Jork. Badania raportów U.S. Fish Commission i California Acclimatization Society wykazały, że pierwsze partie ikry pstrąga tęczowego nie pochodziły z rzeki McCloud (co nastąpiło dopiero w 1878 r.), a z rzek wpadających do Zatoki San Francisco. W latach 1888–1900 wspomniana komisja (U.S. Fish Commission) zorganizowała pozyskanie ikry steelheada z rzek Klamath, Willamette i Rogue w stanie Oregon oraz z potoku Redwood Creek w Kalifornii. Intensyfikacja pozyskiwania ikry wynikała przypuszczalnie z ogromnego wówczas popytu, będącego rezultatem nasilonych działań zmierzających do aklimatyzacji gatunku.

Do końca XIX w. próby introdukcji pstrąga tęczowego, w większości udane, objęły wszystkie ówczesne stany USA (bez Florydy), a także większość krajów europejskich.

Począwszy zatem od 1875 r. rozpoczęła się zawrotna kariera tego gatunku. Już w dwa lata później pstrąg ten został sprowadzony do Japonii, w 1882 r. – do Niemiec, w 1883 r. – do Nowej Zelandii, a w 1884 r. – do Anglii. W początkowym okresie (1882 i 1886) do Europy sprowadzono formę osiadłą i wędrowną tego gatunku, zaś w 1889 r. – odrębny gatunek Cutthroat trout (Salmo clarki, dziś nazwany Oncorhynchus clarki). Z tych też form w Europie wytworzyły się lokalne formy pstrąga tęczowego.

Przeprowadzone zarybienia aż do lat 20. ubiegłego wieku miały na celu aklimatyzację tego gatunku, głównie ze względu na jego szybkie tempo wzrostu, osiągane wielkości (masy ciała) i cenione walory wędkarskie. Według danych Bradforda (1982) świadczą o tym wyniki połowów wędkarskich w licznych jeziorach (np. w jez. Taupo i rzekach Nowej Zelandii), gdzie po 1911 r. z czasem łowiono coraz więcej pstrągów tęczowych, w miejsce dotychczasowych mniejszych pstrągów potokowych (Salmo trutta m. fario L.).

Do Polski pstrągi tęczowe sprowadzono najprawdopodobniej w latach 1881–1889, na tereny ówczesnego zaboru pruskiego, a do Galicji w zaborze austriackim w latach 1891–1910, aczkolwiek wielu autorów spiera się tu o daty (Kołder 1948; Hurt 1960; Matlak 1960; Szczygielski 1967; Stok 1979; Śliwiński 2012). Zdaniem Goryczki najbardziej prawdopodobne jest przypuszczenie, iż pierwsza partia ikry pstrąga tęczowego zza oceanu trafiła do zaboru pruskiego najwcześniej w 1882 r. za sprawą aktywnego przyrodnika, wędkarza i ichtiologa Maxa von Borne’a (1826–1894), który do swojego ośrodka stawowego w Barnówku (Pomorze Zachodnie) sprowadził pstrąga źródlanego i prawdopodobnie pstrąga tęczowego.

Ówczesne działania aklimatyzacyjne, prowadzone zarówno w Polsce, jak i w innych krajach Europy, opierały się na znacznie wcześniejszych osiągnięciach hodowli łososia i pstrąga potokowego. Znane są zapiski francuskiego mnicha z XV w., Don Pinchon, który znał sposób rozmnażania pstrągów, lecz nie przekazał go innym. Wiadomym jest, że ziemianin Stephen Ludwig Jacobi z Hohenhausen (1709–1784) od 1725 r. sztucznie zapładniał ikrę pstrągów. W 1733 r. wielu uczonych (m.in. Benecke 1880) donosiło o udanych próbach sztucznego rozrodu pstrągów. Dopiero w 1837 r. John Shaw w Szkocji, a w 1843 r. Joseph Remy i Antoin Géhin z La Brasse w Wogezach oraz Jacob Sandungen w Ecker (Norwegia), niezależnie od siebie, samodzielnie wypróbowali sztuczne zapłodnienie jaj pstrąga.

Wszystkie te osiągnięcia już w 1852 r. (a wg Goryczki nawet w 1850 r.), dzięki pomocy finansowej cesarza Napoleona III, spowodowały utworzenie w Hünningen (wschodnia Francja) ośrodka produkcji materiału zarybieniowego ryb łososiowatych, włącznie z pstrągiem tęczowym. W latach 1852–1905, po wojnie francusko-niemieckiej i włączeniu regionu z obiektem pstrągowym do Niemiec, ośrodkiem tym udanie kierował dyrektor Haak. Miał on wielkie zasługi w imporcie pierwszych pstrągów źródlanych do Europy (1870), oraz amerykańskich pstrągów tęczowych (1881). Wspomniany Haak zasłynął ponadto jako pierwszy w Niemczech propagator i kierownik rybackich kursów szkoleniowych. Opiekunem naukowym tego ośrodka był znany embriolog prof. Coste, członek Kolegium Francuskiego i autor wielu publikacji naukowych, m.in. „O rybołówstwie”. Dzięki temu, w drugiej połowie XIX w., zapoczątkowany został w Europie szybki rozwój produkcji łososia i pstrąga tęczowego i potokowego.

Fot. 6a i 6b. Piotr Abako - założyciel Ośrodka Hodowli Ryb Łososiowatych w Rychnowskiej Woli

Współtwórcami sukcesu byli nie tylko wszyscy wymienieni, ale i znacznie liczniejsza rzesza hodowców i przyjaciół, których należałoby uhonorować zbiorowo, zwłaszcza zaś osobę tego, który był i jest zawsze z pstrągarzami, twórcę atmosfery życzliwości i koleżeństwa – sędziwego profesora Stanisława Bontempsa († 1925).

Istotnymi czynnikami pomyślnego rozwoju polskiego pstrągarstwa była wręcz wzorowa współpraca wszystkich uczestników tej powstającej branży. I tak teoretyczne i trudne podstawy budowy obiektów zawdzięczamy Julianowi Wieniawskiemu z Instytutu Rybactwa Śródlądowego, zaś zasady hodowli w przystępny sposób opisywali wspomniany już Bernard Gliszczyński, George Łękawski i Adam Piller, animator hodowli pstrąga tęczowego (i karpia) w Małopolsce, wieloletni inspektor rybactwa Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie. 

Okres ten do końca lat 80. ubiegłego wieku charakteryzował się dynamicznym wzrostem produkcji pstrąga, która w 1978 r. przekroczyła magiczny dla ówczesnej Polski próg produkcji 1 000 t, w 1986 r. – 3 000 t, a w 1998 r. – 9 000 t. Rekordowymi pod tym względem były lata 2005–2008, kiedy produkcja pstrąga w Polsce przekroczyła 17 000 t. Kraj nasz stał się potentatem i dziewiątym producentem pstrągów w Europie.

Profesor Krzysztof Goryczko (Fot. 8.), wieloletni prezes Stowarzyszenia Hodowców Ryb Łososiowatych, twórca i kierownik ośrodka naukowego Zakładu Hodowli Ryb Łososiowatych w Rutkach, należącego do Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie im. Stanisława Sakowicza, ceniony dydaktyk i naukowiec UWM w Olsztynie, z dzisiejszej perspektywy o okresie tym mówi: „Zasadniczym czynnikiem rozwoju tej branży były entuzjazm, wiedza i konsekwentne działania zadziwiająco wielu ludzi, którzy kładli podwaliny, zbudowali i nadal rozwijają polskie pstrągarstwo”.

Po wędkarzach inicjatywę i ciężar rozwoju pstrągarstwa przejęli pracownicy państwowych gospodarstw rybackich i tzw. prywaciarze. W grupie tych pierwszych pionierami byli wspomniani już Bernard Gliszczyński, Janusz Latanowicz i Konstanty Bortkiewicz, aktywnie wspomagani przez Stefana Kosmulskiego, Józefa Tylendę, Edwarda Krausa, Marka Bartuscha, Józefa Wandtkego i Andrzeja Marczyńskiego. Za ich przykładem poszli olsztyńscy ichtiolodzy: Lech Kotowicz, Jan Stafiniak i Władysław Gilarski, zaś podejmowane przedsięwzięcia wspierał z Warszawy naczelnik Andrzej Galli, a później Witold Milczarzewicz (1940–2010).

Działania wymienionych osób były wspominane głównie przez absolwentów byłego Wydziału Rybackiego WSR-ART w Olsztynie (1951–1999): Romana Aszyka, Jacka Niewęgłowskiego, Piotra Gumowskiego, Jerzego Szarkowskiego, Bogusława Karasia, Antoniego Pirtania, Krzysztofa Greckiego, Jacka Farenholca, Andrzeja Marczyńskiego, a także przez panie: Lidię Pirtań, Halinę Wiśniewską, Bożenę Kacperską i innych.

Dotyczy to także pionierów prywatnych hodowli, m.in. Tadeusza Nowickiego, Jana Łabęckiego, Zenona Krysińskiego, Janusza Skołysza, Antoniego Wawera, Piotra Abako (Fot. 6a i 6b), Piotra Gabriela, Jacka Juchniewicza, Marka Piszczałę (Fot. 7.), Józefa Łempio czy Dariusza Gorbaczowa.

Pierwszym jej kierownikiem był Jan Jokiel, a od 1959 r. Ryszard Bartel. W placówce tej do połowy lat 80. XX w. opracowano i wdrożono pierwsze w Polsce pasze granulowane dla pstrągów, metodę kontrolowania pory tarła pstrąga tęczowego, a także metodę zimowej inkubacji i podchowu pstrągów tęczowych jesiennego tarła.

Współcześni prekursorzy

Istotną rolę w budowie podstaw polskiego pstrągarstwa odegrał Polski Związek Wędkarski. W latach 60. ubiegłego wieku organizacja ta dysponowała najnowocześniejszymi w Polsce obiektami hodowli ryb łososiowatych w Łopusznej, Rożnowie, Porąbce (województwo małopolskie), Czarcim Jarze (Mazury) i w Rumii k. Gdyni. Tam też zdobywali wiedzę praktyczną inżynierowie Ryszard Maliszewski, Marek Bartusch, Kazimierz Krasowski i Mieczysław Kowalewski (Fot. 5.), którym zawdzięczamy dzisiejsze sukcesy polskiej hodowli ryb łososiowatych. Jerzy Palladino i Wojciech Brudziński, pracownicy Zarządu Głównego Polskiego Związku Wędkarskiego, stale organizowali specjalistyczne wycieczki zagraniczne i szkolenia krajowe dla ichtiologów ze związku.

W 1955 r. z inicjatywy prof. Stanisława Sakowicza oddano do użytku Terenową Pracownię Rzeczną w Gdańsku-Oliwie, należącą do Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie (Fot. 4.). Obiekt ten zlokalizowany był w miejscu starej wylęgarni (XIX w.), należącej do miejscowego leśnictwa. Jej zadaniem było prowadzenie badań i wdrażanie technologii chowu materiału zarybieniowego troci oraz hodowli pstrąga tęczowego.

Tekst, zdjęcia (1-5 i 7-8) i podpisy pod zdjęciami pochodzą z książki "Jakość pstrąga tęczowego (Oncorhynchus mykiss, Walbaum 1792) z technologii stosowanych w Polsce. Testowanie technologii produkcji pstrąga stosowanych w Polsce w świetle Rozporządzenia Komisji (WE) Nr 710/2009" pod redakcją naukową: Józefa Szarka, Krystyny A. Skibniewskiej, Janusza Zakrzewskiego, Janusza Guziura.

Zdjęcia 6a i 6b pochodzą z archiwum prywatnego.

Fot. 8. Profesor dr hab. inż. Krzysztof Goryczko (wykład na inauguracji roku akademickiego 2006/2007 na UWM w Olsztynie)

Fot. 7. Marek Piszczała (pierwszy z lewej) razem z prof. Januszem Guziurem na tle obiektu wylęgarniczo-podchowowego z 1881 r. w Złotym Potoku

Fot. 5. Magister inż. Mieczysław Kowalewski - znany praktyk i wieloletni kierownik ośrodka pstrągowego PZW w Łopusznej i Czarnym Dunajcu

Fot. 4. Terenowa Pracownia Rzeczna IRŚ w Gdańsku-Oliwie (lata 70. XX w.)

Fot. 3. Bernard Gliszczyński (1919–1979) – prekursor hodowli pstrągów na Pomorzu (lata 60. XX w.)

W upowszechnianiu wiedzy rybackiej, w tym i pstrągarskiej, nieocenioną rolę odegrało branżowe czasopismo „Gospodarka Rybna” (1949–1991), której tradycję kontynuuje „Przegląd Rybacki” (Poznań) oraz „Magazyn Przemysłu Rybnego” (Gdynia), a także Samodzielna Pracownia Upowszechniania Postępu IRS w Olsztynie, kierowana przez wiele lat przez Jerzego Walugę († 1929).

Znaczący jest też wkład dydaktyczno-szkoleniowy i naukowy absolwentów i pracowników Wydziału Rybackiego WSR-ART w Olsztynie, od momentu jego powstania w 1951 r. do chwili obecnej (od 1999 r. działającego w strukturach UWM). Wymianie doświadczeń zawodowych, integracji i zacieśnianiu więzi koleżeńskich służą także organizowane coroczne edycje Konferencji Hodowców Ryb Łososiowatych, zainicjowane przez prof. Ryszarda Bartla w ramach działalności NOT, a z czasem organizowane przez Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie.

Fot. 2. Ośrodek Zarybieniowy PZW w Łopusznej nad Dunajcem (lata 60. XX w.)

Pomimo wybuchu wojny i okresu okupacji ośrodek ten, utworzony w stylu podhalańskim (według projektu architekta B. Tretera), otwarto 18 lipca 1942 r. i obecnie obchodzi swoje 70-lecie działalności. Do dziś zachował się akt erekcyjny tego ośrodka, który poświęcony został już po wyzwoleniu, 9 sierpnia 1948 r., a w uroczystościach jego otwarcia wzięli udział m.in. znani profesorowie: Walery Goetel, Stanisław Żarnecki, Franciszek Hendzel i Bronisław Romaniszyn.

Wzmożona hodowla pstrąga tęczowego konsumpcyjnego (towarowego) nastąpiła najprawdopodobniej dopiero w latach 40. ubiegłego wieku wraz z budową wzorcowego ośrodka pstrągowego w Dolinie Będkowskiej (województwo małopolskie, powiat krakowski), przewidzianego także jako ośrodek szkoleniowy. Ośrodek ten posiadał wylęgarnię i komplet stawów z pełnym cyklem produkcji, którego finalna produkcja wynosiła 10 t ryb towarowych (konsumpcyjnych).

Okres po drugiej wojnie światowej

Produkcja pstrągowa kraju do lat 50. i 60. ubiegłego wieku była stosunkowo niewielka (do 200–300 t rocznie) i koncentrowała się tradycyjnie na terenach wyżynno-górzystych południowej Polski (głównie województwo małopolskie).

Natomiast pod koniec lat 60. nastąpił szybki rozwój hodowli pstrąga tęczowego na północno-zachodnich terenach Polski, słabo zaludnionych, pozbawionych przemysłu, z licznymi i czystymi wodami rzek uchodzących do Bałtyku. Akcja ta rozwijała się tam pomyślnie, zwłaszcza dzięki entuzjazmowi ichtiologów z Państwowego Gospodarstwa Rybackiego i Polskiego Związku Wędkarskiego w Słupsku i Koszalinie. Do rozwoju polskiego pstrągarstwa walnie przyczynili się jego prekursorzy: Bernard Gliszczyński (1914–1979) (Fot. 3.) – wyśmienity praktyk, Janusz Latanowicz (1928–2011) – wieloletni dyrektor Państwowego Gospodarstwa Rybackiego w Słupsku, oraz Konstanty Stefan Bortkiewicz (1919–2010) – dyrektor Państwowego Gospodarstwa Rybackiego w Bydgoszczy, a także wielu innych ichtiologów praktyków.

Bardziej dynamiczny rozwój polskiego pstrągarstwa hodowlanego nastąpił dopiero po 1904 r., kiedy to sprowadzono ze Szwecji kolejną partię zaoczkowanej ikry pstrąga tęczowego do Złotego Potoku, przeznaczoną głównie do produkcji pstrągów na zarybianie potoków. Wraz z budową ośrodków wylęgarniczych typu pstrągowego i zarybianiem potoków w końcu XIX w. na terenie Małopolski (Galicji) i Śląska austriackiego zaczęły powstawać ekskluzywne polskie kluby sportowo-wędkarskie. Z inicjatywy Zygmunta Fischera już w 1896 r. powstał w Krakowie pierwszy nowożytny klub sportowo-wędkarski, zapisany jako Krakowski Klub Rybacki. Od 1906 r. w Krakowie istniało też Towarzystwo Miłośników Sportu Wędkarskiego, propagujące m.in. wylęgarnictwo pstrągowe i dorybianie potoków. W 1907 r. założono klub wędkarski w Czarnym Dunajcu, w 1914 r. – w Rzeszowie, w 1917 r. – w Nowym Sączu i Warszawie, a w 1921 r. powołano Towarzystwo Łowieckie i Rybackie w Cieszynie.

Okres lat 30. i 40. XX w. w rozwoju pstrągarstwa w Polsce

Lata 30. ubiegłego wieku zaowocowały budową kolejnych ośrodków zarybieniowych w Foluszu (1930), Zawadzie (1932), Ojcowie i Czatkowicach (1934), Olszówce (1936) i Zawoi pod Babią Górą (1937). W tym czasie, w 1936 r., z inicjatywy prof. Bronisława Romaniszyna, muzyka Konserwatorium w Katowicach i zarazem prezesa Krajowego Towarzystwa Rybackiego w Krakowie, powstał zamysł budowy ośrodka zarybieniowego i Domu Kultury Wędkarskiej w Łopusznej nad Dunajcem (fot. 2.). Miała to być rekompensata za przyszłe straty w rybostanie łososiowatych (!) po planowanym przegrodzeniu Dunajca zaporami w Rożnowie i Czorsztynie, i to pomimo przewidywanej budowy przepławek.

Hodowla Pstrąga Abako

Hodowla Pstrąga Abako

hodowla.pstraga.teczowego@wp.pl

+48 535-467-679

Website created in white label responsive website builder WebWave.